Қазақстан Республикасының Кәсіподақтар федерациясы Президеттің V Ұлттық құрылтайда айтқан негізгі тезистерін толық қолдайды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың сөйлеген сөзі түсінікті логикаға негізделген: реформалар елді құр сөзбен емес, адамдардың өміріндегі нақты өзгерістер арқылы нығайтуы тиіс.

Осы тұрғыдан алғанда, біз, кәсіподақтар, азаматтық қоғамның негізгі институттарының бірі ретінде, жарияланған бағытты қолдаймыз және одан Әділетті Қазақстанды дамытудың маңызды тірек нүктелерін көреміз.

Бірінші. Қоғамның дамуы еңбек адамына деген құрметтен басталады.

Мықты мемлекет тек жоғарыдан қабылданған шешімдермен ғана емес, миллиондаған адамдардың — цехтар мен шахталардағы, мектептер мен ауруханалардағы, құрылыс алаңдары мен теміржолдардағы күнделікті жауапкершілігімен құрылатын болады. Сондықтан біз үшін Президенттің мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігі мен қоғамның бірігуіне баса назар аударғаны өте маңызды. Сөйлеген сөздің өн бойында жасампаз патриотизм идеясы негізгі ой арқау етілді: бұл бос сөз немесе көзбояушылық емес, бұл — тәртіп, кәсібилік, адал еңбек және заңды сақтау. Қоғамдық тұрақтылықтың негізі де осы. Еңбекке деген құрмет бар жерде сенім пайда болады, ал сенім бар жерде экономика жұмыс істейді және өңірлер дамиды.

Мемлекет басшысы қол жеткізілген экономикалық көрсеткіштер билік пен азаматтардың бірлескен күш-жігерінің арқасында мүмкін болғанын атап өтіп, тұрақты дамудың еңбекшілердің белсенді қатысуынсыз және әлеуметтік тұрақтылықсыз мүмкін еместігін тағы бір мәрте растады. ІЖӨ-нің өсуі, Ұлттық қор мен елдің қаржылық резервтерінің нығаюы еңбек адамдарының өмір сүру сапасына тікелей әсер етуі тиіс, бұл кәсіподақ қозғалысының ұстанымына толық сәйкес келеді.

Екінші. Әлеуметтік әділдік — бұл жай ұран емес, адамдарды қорғайтын ережелер.

Президент әділдіктің қалай орнауы керектігін нақты көрсетіп берді. Әділдік дегеніміз — құр сөз емес, ол әрбір азаматтың қауіпсіздігі, заңның сақталуы, адамның абыройын қорғау және кез келген зорлық-зомбылыққа тосқауыл қою. Бұл мәселеде кәсіподақтардың ұстанымы айқын: қоғамда әлсіздер қорқынышпен, қысыммен немесе озбырлықпен бетпе-бет жалғыз қалатын жауапкершіліксіз аймақтар болмауы тиіс. Заң бәріне ортақ. Және ол кез келген қызметкер өз құқықтарының жай ғана қағаз жүзінде емес, нағыз іс жүзінде қорғалғанын түсінетіндей жұмыс істейтін болады.

Үшінші. Президент жариялаған конституциялық реформа ел дамуының негізгі тірегі.

Халық кеңесін құру, жаңа бір палаталы парламентті қалыптастыру, сондай-ақ вице-президент институтын құру туралы бастама — осы қадамдардың барлығы демократиялық институттарды одан әрі нығайтуға және қоғамның билікке деген сенімін арттыруға бағытталады. Азаматтық қоғам өкілдерінің жаңа кеңесші және өкілді органдарға қатысуы халықтың барлық топтарының, соның ішінде миллиондаған еңбекшілердің мүдделерін ескеруге мүмкіндік береді.

Президент ұсынған конституциялық реформа — есеп беруді және қоғаммен ынтымақтастықты күшейтудің мүмкіндігі. Біз Президент белгілеген конституциялық реформаның логикасын қолдаймыз. Оның мәні «орындықтарды ауыстыруда» емес, мемлекеттің институционалдық негізін нығайтуда, биліктің қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыруда, шешімдердің сапасын жақсартуда.

Азаматтық қоғам үшін бұл маңызды белгі: өзгерістерге деген сұраныс естілді және ел мемлекеттік құрылыстың жаңа кезеңіне өтеді. Кәсіподақтар бұл процесті азаматтардың құқықтарын, соның ішінде жұмысшылардың құқықтарын қорғау кепілдіктерін күшейту, қоғамдық бақылау құралдарын кеңейту, кері байланысты үзік-үзік емес, жүйелі ету мүмкіндігі ретінде қарастырады. Егер мемлекет басқарудың кәсіби және есеп беретін моделін құрса, онда адам ұтатын болады — өйткені шешімдер шынайы өмірде тезірек жүзеге аса бастайды, ал жауапкершілік бұлыңғыр емес, нақты болады.

Төртінші. Энергетикалық қауіпсіздік және көмір генерациясы — бұл тұрақтылық, жұмыс орындары және өңірлердің болашағы туралы мәселе.

Біз Президенттің энергетикалық өзін-өзі қамтамасыз етуді нығайту және көмір генерациясын стратегиялық бағыт ретінде дамыту қажеттілігі туралы ұстанымын қолдаймыз. Қазақстан үшін бұл ұлттық төзімділік мәселесі: сенімді энергиясыз өнеркәсіп те, жаңа өндірістер де, цифрлық экономика да, өмір сүру сапасы да болмайды.

Бірақ мұнда назардан тыс қалдыруға болмайтын бірнеше маңызды қағидаттар бар.

1-қағидат. Еңбек қауіпсіздігі және еңбек жағдайлары.

Көмір саласы мен энергетика еңбекті қорғаудың, өнеркәсіптік қауіпсіздіктің, жарақаттану мен кәсіптік аурулардың алдын алудың ең қатаң стандарттары бойынша жұмыс істеуі тиіс.

2-қағидат. Жаңғырту және технологиялар.

Егер көмір стратегиялық актив болса, демек ол ақылмен пайдаланылуы керек: заманауи экологиялық шешімдермен, зиянды шығарындыларды азайтумен және өндірістік қуаттарды жаңартуға нақты инвестициялар салумен сүйемелденуі тиіс.

3-қағидат. Әлеуметтік жауапкершілік.

Көмір генерациясының артында қалалар мен адамдардың тағдыры тұр.

Жаңғыртудың шығындары мен зардаптары жұмысшылар мен өңірлердің иығына түсуіне жол беруге болмайды. Лайықты жалақы, әлеуметтік бағдарламалар, кадрлар даярлау, кәсіптік оқыту, еңбек ұжымдарын медициналық және әлеуметтік қолдау шаралары қарастырылуы тиіс. Бұл ретте кәсіподақтар сырттай бақылаушы емес, осы ауқымды жобаларды іске асыру аясында қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етуде және жұмысшылардың құқықтарын қорғауда толыққанды қатысушы болуға дайын.

Бесінші. Цифрландыру және ЖИ — бұл қажеттілік, бірақ еңбек адамын қорғамайынша, бұл үлкен тәуекел.

Президент технологиялар басқарудағы бейберекетсіздікті шешпейтінін ашық айтты. Бұнымен келіспеу мүмкін емес. Біз де цифрлық трансформация алдымен процестерді ретке келтіруден, бюрократия мен функциялардың қайталануын жоюдан басталуы керек деп есептейміз. Алайда кәсіподақтар үшін цифрландырудың адамға қысым жасау құралына айналмауы — ең маңызды мәселе. Дербес деректерді қорғау, алгоритмдердің ашықтығы, кемсітушілікке жол бермеу және жұмысшының түсініктеме беру мен шағымдану құқығынсыз қабылданатын «келеңсіз» шешімдерге тыйым салу қажет.

Цифрлық жаңғырту қызмет көрсету сапасын, еңбек өнімділігі мен қауіпсіздігін арттыруға қызмет етуі тиіс. Ол адамдарды «бір батырмамен» қысқартуға немесе бақылау үшін ғана бақылауды күшейтуге бағытталмауы керек.

Алтыншы. Жастар мен креативті экономика — жоғалтып алуға болмайтын өсу ресурсы. Мемлекет басшысының жаңа қоғамдық этиканы қалыптастырудағы және индустрияны дамытудағы жастардың рөлін атап өткені өте маңызды. Біз жаңа буынның елге шынымен де тың энергия, идеялар мен халықаралық танымалдылық сыйлап жатқанын көріп отырмыз.

Бірақ бұл энергия әділ әлеуметтік кепілдіктермен бекітілуі керек. Креативті индустрия құқықтық қорғалмаған еңбек, кездейсоқ табыс пен «көлеңкелі» келісімшарттар аймағына айналмауы тиіс. Жас адамға тірек қажет: жұмыспен қамтудың түсінікті ережелері, әділ еңбекақы, қолжетімді білім, кәсіби өсу мүмкіндігі болуы шарт. Сонда ғана таланттар елде қалып, оның дамуына жұмыс істейді. Жас ұрпақтың өзін-өзі жүзеге асыруына жағдай жасау — бұл елдің болашағына салынған инвестиция және жаңа еңбек этикасын қалыптастыру.

Жетінші. Халық кеңесін құру — азаматтық қоғам үшін негізгі идея.

Турасын айтсақ, бұл мемлекет пен қоғам арасындағы жиі жетіспейтін «алтын көпірге» айнала алады. Бұл әдемі сөз сөйлейтін мінбер емес, адамдардың түрлі топтары мен өңірлер билікпен бір тілде — нақты фактілер, мәселелер мен шешімдер бойынша сөйлесе алатын жұмыс механизмі болуы тиіс.

Халық кеңесіне заң шығарушылық бастама құқығын беру ұсынылғаны өте маңызды. Бұл енді жай ғана «есеп үшін» өткізілетін кеңес емес. Бұл — нақты ықпал ету иінтірегі. Яғни, жай ғана талқылап қоймай, заңдарға өзгерістер енгізуді ұсыну, жергілікті жердегі өзекті тақырыптарды көтеріп, оларды мемлекеттік деңгейге дейін жеткізу мүмкіндігі.

Бұл жерде де кәсіподақтар бақылаушы емес, белсенді қатысушы болуы тиіс. Өйткені кәсіподақ — бұл кабинеттік құрылым емес. Бұл — бүкіл елді қамтитын тірі жүйе, бұл — кәсіпорындар, ұжымдар, нақты адамдар және олардың күнделікті мәселелері: жалақы, еңбек қауіпсіздігі, жұмыспен қамту, әлеуметтік кепілдіктер, әділ салықтар, қолжетімді медицина, дербес деректерді қорғау, цифрландыру мен жасанды интеллектінің жұмыс орындарына әсері.

Егер Халық кеңесі шынымен қоғамның үнін жинайтын болса, онда ол жерде еңбекшілердің дауысы нық әрі кәсіби деңгейде естілгені қисынды болады. Біз оның жұмысына араласуға және еңбекті қорғау, табыстарды индекстеу, цифрлық трансформация кезеңінде жұмысшыларды қорғау, әлеуметтік әріптестікті дамыту, жұмыс берушілер мен мемлекеттің адамдардың өмір сүру сапасы үшін жауапкершілігін күшейту бойынша нақты ұсыныстар енгізуге дайынбыз.

Себебі бүгінгі таңда мықты мемлекет дегеніміз — тек жоғарыдан төмен қарай басқару жүйесі ғана емес. Бұл — қоғам үндемей қалмайтын, керісінше, іске белсене қатысатын жүйе. Бұл — шешімдердің оқшауланған ортада емес, еңбек адамының күнделікті тыныс-тіршілігін терең түсіну арқылы қабылданатын жері.

Сегізінші. Мәдениет пен өнер — ел болашағына салынған стратегиялық инвестиция.

Біз мәдени-гуманитарлық саланы бұрын-соңды болмаған деңгейде дамыту бағытын қолдаймыз. Өңірлердегі театрлар, мәдениет нысандарын жаңғырту, маңызды алаңдарды қайта жөндеу, музейлер мен кітапханаларды дамыту — бұл «екінші кезектегі» тақырып емес. Бұл — қоғамның есеюі мен толысуының негізі.

Мәдениет жасампаздыққа деген құштарлықты оятады, бір-біріне, тарихқа, мемлекеттік рәміздерге және адамның қадір-қасиетіне деген құрметті нығайтады. Бұл қоғамның сапасына — адамдардың мінез-құлқына, сенім деңгейіне, өзара тіл табыса алу қабілетіне тікелей әсер етеді. Өңірлерде жаңа мәдени кеңістіктер ашылғанда, бұл жастарға өз қаласынан тыс жерден мағына мен мүмкіндік іздемей-ақ, өз үйінде дамуға мүмкіндік береді.

Сөзсіз, Кәсіподақтар федерациясы дәстүрлі құндылықтарды нығайту, отбасы институтын дамыту және жауапты азаматтық қоғамды қалыптастыру жөніндегі бастамаларды қолдайды. Сонымен қатар, Президент атап өткен кемсітушілікке жол бермеу және әрбір азаматтың құқығын құрметтеу туралы ұстаным біз үшін өте маңызды.

Қорытындылай келе — реформалар әдемі есептермен емес, нақты нәтижемен өлшенуі тиіс. Сөйлеген сөздің ең маңызды тұстарының бірі — нақты нәтижелерді талап ету. Бұл — құрғақ есеп пен көзбояушылық үшін емес, немесе жай ғана жарнама жасау үшін емес, нақты іс үшін жасалатын қадам. Бұл кәсіподақтардың ұстанымымен толық үндеседі.

Адамдар реформаларды қарапайым критерийлер бойынша бағалайды: нақты табыс өсіп жатыр ма, тұрақты жұмыс бар ма, еңбек жағдайлары қауіпсіз бе, медицина мен білім қолжетімді ме, тәртіп пен әділдік сезіле ме, адамға деген құрмет бар ма?

Біз Президенттің стратегиялық бағытын — әділдік, заң мен тәртіп, мәдениетті дамыту, жастардың әлеуетін нығайту, жауапкершілікті цифрландыру және елдің энергия қауіпсіздігі бағыттарын қолдаймыз.

Кәсіподақтар азаматтық қоғамның негізгі элементі ретінде осы реформаларды іске асыруда мемлекеттің сенімді серіктесі болуға дайын. Сонымен бірге, біз барлық шешімдердің орталығында әрдайым еңбек адамы, оның қауіпсіздігі, лайықты табысы және өз үнінің естілу құқығы тұруына принципті түрде қол жеткізетін боламыз.

Себебі, мықты Қазақстан дәл осылай құрылады: еңбекке деген құрмет, әділ ережелер және әрбір адам өз өмірінен сезінетін нақты нәтиже арқылы.

Сатыбалды Дәулеталин

ҚР Кәсіподақтар федерациясының төрағасы